Judaizim Rabbinik: Yeshua Bụ Mesaya

Isa 53 — Onye Ọrụ Na-atụfu Enweghị Ike Ibụ Isireal

NKWUPUTA: Aịzaya 53 nke Ohu Na-ata Ahụhụ bụ Izrel niile — ọ bụghị otu onye Mesaya.

AKWỤKWỌ NSỌ: Isaiah 53:8 — 'N'ihi na a chụpụrụ ya n'ala ndị ndụ, o merụrụ aka maka nso nke ndị m.' Isaiah 53:9 — 'Ha mere ya ili n'etiti ndị ọjọọ na n'etiti onye ọgaranya na ọnwụ ya, n'agbanyeghị na o metaghị ihe ike, ma ọ nweghị aghụghọ na ọnụ ya.'

NZAGHACHI: Nkọwa 'Izrel niile' adabaghị: (1) Izrel enweghị ike ịchụ aja mkpuchi mmehie maka Izrel — ohu ahụ na-ebu mmehie nke 'ndị m' (ndị Chineke = Izrel). (2) Aịzaya 53:9 — 'ọ dịghị ihe ike...ọ dịghị aghụghọ' — e nweghị ike iji ụzọ a kọwaa Izrel. (3) Talmud n'onwe ya (Sanhedrin 98b) na-akọwa Aịzaya 53 dịka nke na-ezo aka na Mesaya. (4) Ohu ahụ na-ata ahụhụ ma nwụọ maka mmehie ndị ọzọ — Izrel nwụrụ maka mmehie nke aka ya na mbibi.

AKA KPỌRỌ: Nkọwa nke Isaiah 53 kọwaara ndụ Yeshua, ọnwụ ya, na ịbilite ya site n'ọnwụ nke mma. Gụọ ya — mgbe ahụ gụọ maka Yeshua n'akwụkwọ okwu ozi ọma.

Daniel 9:24-27 — Izu 70 Na-egosi Na Mesaya Bịara Tupu 70 AD

NKWUPUTA: Daniel 9:24-27 bụ ihe atụ, ọ bụghị usoro oge ziri ezi nke na-eduga na Mesaya.

AKWỤKWỌ NSỌ: Daniel 9:25-26 — 'Mata nke ọma ma ghọta na site n'ihe ọ bụ mgbe e ji etu ụkwa pụta ịme Jerusalem ọzọ ruo na mmadụ ibe oyisi, eze ka-onụ, enwere agụụ izu ụka asaa. Mgbe ahụ n'agum ọtu ọzọ ụka ume na abụọ ọ ga-eji memee ya ọzọ... Ma mgbe agụụ izu ụka ume na abụọ ahụ gasịrị, a ga-achụpụ mmadụ ibe oyisi.'

NZAGHACHI: Ihe amụma nke izu ụka ọtu ọzọ bụ otu n'ime ihe amụma ndị kachasị ziri ezi n'ihe ọ bụ mgbe na Akwụkwọ Nsọ. N'ibi na ịchọmere nke Artaxerxes (457 BC), izu ụka ụka ụka itoolu (afọ 483) na-ebubata anyị ziri ezi gaa na 27 AD — mmalite nke ọrụ Yeshua. 'Mgbe izu ụka ume na abụọ ahụ gasịrị a ga-achụpụ mmadụ ibe oyisi' — nke a kọwaara ịkụ osu Yeshua n'osisi. Ihe amụma a chọrọ Messiah onye bịara wee a gbuo ya tupu e mebie Jerusalem n'afọ 70 AD.

OKU: Mesaya nke dabara n'usoro oge Daniel bịara afọ 2000 gara aga. Aha ya bụ Yeshua.

Abụ 22 — Dere Afọ 1,000 Tupu A Dọburu Ya N'Ọgụgụ Isi

NKWUPUTA: Abụ Ọma 22 bụ akwa ụwa nke David n'onwe ya, ọ bụghị amụma Mesaya.

AKWỤKWỌ NSỌ: Psalm 22:16-18 — 'N'ihi na ajụ na-azọ m; otu ìgbè nke ndị na-eme ihe ọjọọ na-ozọ m; ha tụburu m aka na ụkwụ... ha kewapụ uwe m n'ime ha, ma n'ihe m na-eyi oyi ha tụburu otu.'

NZAGHACHI: Psalm 22 nwere nkọwa ndị na-agaghị ekwe omume ịme karị afọ 1,000 tupu Yeshua: (1) Ịtụ aka na ụkwụ — ịdị mma a na-adịghị nke ndị Izrel. (2) Kewapụ uwe site n'otu — ọ guzobere n'ụbọchị gbuo osu (John 19:24). (3) 'Chineke m, Chineke m, gini mere i tọkwọ m anya?' — iti Yeshua n'osisi (Matthew 27:46). A na-atụghị mmadụ n'osisi ruo mgbe David deere Psalm 22.

AKA KPỌRỌ: David deere site n'ume amụma maka onye karịa onwe ya.

Maikah 5:2 — A Mụrụ Ya Na Bethlehem, O Di N'Ebigh'ebi

NKWUPUTA: Maịka 5:2 na-egosi Betlehem dịka ebe dị mkpa — ọ naghị ebu amụma banyere Mesaya.

AKWỤKWỌ NSỌ: Maịka 5:2 — 'Ma gị, O Betlehem Efrata, onye dị obere n'etiti ezinụlọ Juda, site na gị ka onye ga-abụ m onye ọchịchị n'Izrel ga-esi pụta, onye ọbịbịa ya sitere na mgbe ochie, site n'ụbọchị ebighị ebi.'

NZAGHACHI: Micah 5:2 bu ihe ọnọdu maka ihe abụọ: (1) Ọ kọwaara Bethlehem kpọmkwem dịka ebe mmụọ nwa Messiah bịara — tupu Yeshua bịa. (2) 'Ebe ọ si pụta, ọ sitere n'oge ochie, n'oge mbu' (Hibru: miqedem, mimei olam — site n'ebube nke mgbe) — Messiah dịkwa ruo ụmụ ọ rụrụ. Ọ bụ na-adịghị mmadụ naanị na-achị achị. Ọbụna Sanhedrin nwere itighide Micah 5:2 mgbe e jụrụ ha ebe Messiah ga-akụ (Matthew 2:6).

OKU: Yeshua muru na Betlehem (Luk 2:4-7) ma dinari site na mgbe ebighi ebi (Jon 1:1). Maika buru amu ihe abuo a.

Isa 7:14 — Ihe Mgbaàmà Nke Amụrụ Nwanyị N'ime Nzuzo

NKWUPUTA: Aizaya 7:14 ji 'almah' (nwanyi di ntakiri), obughi 'betulah' (nwaagbogho). O na-ezo aka na ihe iرịrịta n'oge Aizaya n'onwe ya.

AKWUKWO NSO: Aizaya 7:14 — 'Ya mere Onyenwe anyi n'onwe ya ga-enye unu ihe iرịrịta. Lee, nwaagbogho ga-atu ime ma muta nwa nwoke, a ga-akpo aha ya Imanuel.'

NZAGHACHI: Okwu 'almah' n'Isaiah 7:14 na-ezo mgbe nile na nwaanyị ọrụ na-enweghị di, nwaanyị nke enwere ike ịlụ - n'ụwa nile nke Hebrew Bible, o pụtara na-enweghị di. Ihe dị mkpa karị: Chineke kwuru 'Ana m enye unu IHE NGOSI' — nwaanyị ọ bụ naanị na-ụmụ nwa abụghị ihe ngosi. Ihe ngosi bụ ihe dị anọ mma nke mụmụ. Immanuel — 'Chineke na anyị' — na-ezo otu onye bụ naanị chi na mmadụ.

OKU: Yeshua, onye nwaagbogho muru (Matiu 1:18-25), bu Chineke no nயa anyi — kpomkwem dika Aizaya buru amu.

Zek 12:10 — YHWH Si 'Ha Ga-anya N'AKA M Ndị Ha Tụọrụ'

NKWUPUTA: Zekaraya 12:10 na-ezo aka na Izrel na-eru uju maka onye mere ihe n'akuko — obughi Mesaya chi nke ga-abia n'odinihu.

AKWỤKWỌ NSỌ: Zechariah 12:10 — 'Alaeze David na ndị bi na Jerusalem, ana m awụ na ha ume ebere na arịrịọ maka ihuozu. Ma mgbe ha lere m anya, lere anya onye e merụrụ ya, ha ga-ewu anya n'ihu ya.'

NZAGHACHI: Ayụ a bụ ihe dị oke mkpa n'ụzọ okwukwu: YHWH kwuru 'ha ga-alere M anya, lere anya onye e merụrụ ya.' Okwu abụọ — 'M' (Chineke na-ekwu) na 'ya' (onye e merụrụ). YHWH na-asọpụrụ onwe ya na onye merụrụ ya. O nweghi ike ịkọ ihe a site n'ịkwu na Chineke naanị — ụfọdu: kedu ka Chineke ga-eme ihe merụrụ? Naanị ma Chineke ghọara ọnụ na anụ ahụ — nke a bụ ihe Yeshua bụ.

OKU: YHWH onwe ya na-asọpụrụ onwe ya na Messiah merụrụ n'Zechariah 12:10. Nke a bụ Akwụkwọ Nsọ nke Jew na-ṅụ ọnụ mụmụ.

A Nweghị Ike Ịnọchi Anya Mgbaazị Ọbara — Enweghị Ụlọ Nsọ, Enweghị Ọffering

NKWUPUTA: Mgbe 70 AD gasiri, ekpere, ncheghari, na ezi oru nochiri aja obara maka mkpuchi mmehie.

AKWỤKWỌ NSỌ: Leviticus 17:11 — 'Maka ndụ nke anụ ahụ dị n'ọbara, ana m enye ya gị n'ilo iji soro gị gboo mmehie gị. Ọbara na-eme mgbapu ebo n'ụzọ ndụ.'

NZAGHACHI: Torah kwuo dị mfe: mgbapu ebo chọrọ ọbara (Leviticus 17:11; Hebrews 9:22 — 'na enweghị itutọ ọbara enweghị agbapu'). Rabbi Yochanan ben Zakkai onwe ya bewere anya mgbe 70 AD: 'Ihe ihere ụwa, maka ebe e mere mgbapu ebo maka Israel akwụsịla!' O kwuru ihe ezi omume dị ka ihe megide — mabụ na Torah, kama site n'ihe ịkpa aza. Ọnwụ Messiah na-enye mgbapu ebube nke na-adịghịzie Temple.

OKU: Aja Yeshua bụ ụzọ zuru oke nke aja ọbụbụ. Ọdịda Temple abụghị njedebe nke mgbapu ebo — ọ bụ ihe ngosi na mgbapu ebo akwụchala na.

Abụ 110:1 — Onyenwe Anyị nke David Enweghị Ike Ịbụ Mmadụ

NKWUPUTA: Abuma 110:1 na-akowa nani eze mmadu — obughi Mesaya chi.

AKWỤKWỌ NSỌ: Abụ Ọma 110:1 — 'Onyenwe anyị na-asị Onyenwe m: "Nọdụ ala n'aka nri m, ruo mgbe m ga-eme ndị iro gị ihe mgbakwasị ụkwụ gị."'

NZAGHACHI: Psalm 110:1 na-eji okwu abụọ dị iche: 'ONYE-CHI' (YHWH) kwubiri 'Onyeisiokwu m' (Adonai). David debere nke a — kwuo 'Onyeisiokwu m.' David na-akpọ onye eze ONYEISIOKWU YA. David bụ eze — ọ dịghị mmadụ bụ onyeisiokwu ya. Nke a bụ YHWH kwubiri Onyeisiokwu David — nke nọ n'akwụkwọ aka aka nri YHWH. Nke a bụ onye chi dị iche na YHWH ọ ma na YHWH sịrị ya. Yeshua onwe ya ji ayụ a megide echiche Pharisees maka Messiah (Matthew 22:41-46).

OKU: Abụ Ọma 110:1 chọrọ Mesaya onye bụ Onyenwe chi nke Devid — ọ bụghị naanị nwa nwa mmadụ.

Shema na Chineke Ọtụtụ — Echad Bụ Njikọ Ọnụ

NKWUPỤTA: Shema na-ekwupụta okpukpe chi otu kpamkpam — Chineke apụghị ịbụ atọ n'ime otu.

AKWỤKWỌ NSỌ: Diuterọnọmị 6:4 — 'Nụrụ, O Izrel: Onyenwe anyị Chineke anyị, Onyenwe anyị bụ otu.'

NZAGHACHI: Okwu Hibru 'echad' (otu) na-egosi ịdị n'otu nke jikọtara ọnụ. Ihe atụ: 'otu anụ ahụ' (Jenesis 2:24) — mmadụ abụọ na-aghọ echad. 'Otu ụyọkọ mkpụrụ vaịn' (Ọnụ Ọgụgụ 13:23) — ọtụtụ mkpụrụ vaịn bụ echad. Shema na-akwado otu Chineke — ọ bụghị na Chineke bụ naanị otu onye. Okwu maka ịdị n'otu ọnụ ọgụgụ kpamkpam (yachid) adịghị eji maka ịdị n'otu nke Chineke na Tora. Ọzọkwa, Jenesis 1:26 — 'Ka ANYỊ kee mmadụ n'ọdịdị ANYỊ' — na-atụ aro ọtụtụ n'ime ịdị n'otu chi.

OKU: Shema na-ekwupụta na YHWH bụ otu ihe chi — Nna, Ọkpara, na Mmụọ Nsọ — ọ bụghị chi atọ dị iche iche ma ọ bụghị naanị otu onye.

Zek 9:9 — Eze Na-abịa Na-achịlị Obi N'Inyinya Nta

NKWUPỤTA: Zekaraya 9:9 na-ebu amụma banyere eze mmadụ nke ga-eweta mmeri ndọrọ ndọrọ ọchịchị — ọ bụghị Mesaya nke mmụọ.

AKWỤKWỌ NSỌ: Zekaraya 9:9 — 'Ṅurịanụ nke ukwuu, O nwa nwanyị Zayọn! Tienụ mkpu olu, O nwa nwanyị Jerusalem! Lee, eze gị na-abịakwute gị; onye ezi omume na onye nwere nzọpụta bụ ya, onye dị umeala n'obi ma na-anọkwasị n'elu ịnyịnya ibu, n'elu nwa ịnyịnya ibu, nwa nke ịnyịnya ibu.'

AZỊZA: A ka ihe ama pụtara n'ụzọ ziri ezi na nnukwu ihe dị iche iche na mbupu nke Yeshua (Matthew 21:1-9; Luke 19:28-38). Ọ gbagwojuru na ịnyịnya — karịsịa otu nwa ịnyịnya na-enweghị onye jegharịrị ya. Igwe mmadụ tikrọ 'Hosanna' ma kutaa Psalm 118:26 — otu akwụkwọ amụ na-atụtụ Messiah. Otu Ọrụ Ọka atọ niile dere ihe omume a dịka ọrụ n'obi nke Zechariah 9:9.

OKU: Yeshua batara Jerusalem n'elu ịnyịnya ibu — kpọmkwem dịka Zekaraya buru n'amụma afọ 500 gara aga.

Ihe Dị Mkpa N'Ịde Ọmụmụ — Mgbe 70 AD, Ọ Dịghị Onye Nwere Ike Ị Bụrụ

NKWUPỤTA: Mesias ga-esiri n'usoro ọmụmụ Devid — ma ọ dịghị onye pụrụ igosi usoro ọmụmụ Devid mgbe afọ 70 AD gasịrị.

AKWỤKWỌ NSỌ: 2 Samuel 7:12-13 — 'Mgbe ụbọchị gị mechaa, ma ị dina n'ihe ndị nna gị nọ, a ga-ewebi onye ụmụ gị mere n'iche gị, onye pụta n'ahụ gị, a ga-akwado ndọrọndọrọ eze ya. Ọ ga-ewu ụlọ maka aha m, a ga-akwado oche eze ya ruo n'ebighi ebi.'

NZAGHACHI: E bibiri ihe ndekọ usoro ọmụmụ dị n'Ụlọ Nsọ ahụ n'afọ 70 AD — nke mere na ọ gaghị ekwe omume ka onye ọ bụla gosipụta usoro ọmụmụ Devid mgbe oge ahụ gasịrị. A mụrụ Yeshua TUPU afọ 70 AD. E dekọrọ usoro ọmụmụ Devid ya na Matiu 1 na Luk 3. Ọ bụrụ na Mesias ga-egosipụta na ọ sitere na Devid, ohere ahụ mechiri n'afọ 70 AD — ma naanị Yeshua bịara tupu ohere ahụ emechie.

OKU: Mesias ga-abịa tupu afọ 70 AD. Yeshua bịara n'afọ 7-3 BC ma a kpọgidere ya n'obe n'ihe dịka afọ 30 AD — n'ime oge ahụ.

Ọbịabịa Mesaya Abụọ — Onye Ọrụ Na-atụfu NA Eze Na-achị

NKWUPỤTA: Ohu ahụ na-ata ahụhụ na eze ahụ na-emeri agaghị abụ otu Mesias ahụ.

AKWỤKWỌ NSỌ: Aịzaya 53 (ohu na-ata ahụhụ) NA Zekaraya 14 (eze na-emeri). Daniel 7:13-14 — 'na ígwé ojii nke eluigwe, e nwere onye yiri nwa mmadụ na-abịa... E nyekwara ya ọchịchị na otuto na alaeze.'

NZAGHACHI: Akwụkwọ Nsọ Hibru n'onwe ya na-egosipụta ihe yiri ka ọ bụ foto Mesaya abụọ na-emegide onwe ha: Aịzaya 53 (ohu na-ata ahụhụ) na Zekaraya 14 (eze na-emeri). Talmud (Sukkah 52a) chekwara ọdịnala nke 'Mesaya nwa Joseph' (onye na-ata ahụhụ) na 'Mesaya nwa Devid' (onye na-emeri). Akwụkwọ Nsọ Ọhụrụ na-ekpughe na nke a abụghị Mesaya abụọ kama ọ bụ otu Mesaya n'ọbịbịa abụọ: Ọbịbịa nke mbụ — ịta ahụhụ na ịchụaja mkpuchi. Ọbịbịa nke abụọ — imeri na ịchị.

OKU: Yeshua bịara na mbụ dịka Ohu Na-ata Ahụhụ (Aịzaya 53) ma ga-abịa ọzọ dịka Eze Na-emeri (Mkpughe 19).

Isa 9:6 — Nwa Na-abụ Chineke Dị Ike na Nna Ebigh'ebi

NKWUPỤTA: Aịzaya 9:6 na-enye aha nsọpụrụ nye eze mmadụ, ọ bụghị nkọwa chi.

AKWỤKWỌ NSỌ: Aịzaya 9:6 — 'N'ihi na a mụtaara anyị nwa nwoke, e nyekwara anyị nwa; ọchịchị ga-adịkwa n'ubu ya, a ga-akpọkwa aha ya Onye Ndụmọdụ Pụrụ Iche, Chineke Dị Ike, Nna Ebighị Ebi, Ọchịchị Udo.'

AZỊZA: 'Chineke Ike' (El Gibbor) — Isaiah jisiri otu serikara a mara YHWH n'Isaiah 10:21. Onweghị eze mmadụ a na-akpo El Gibbor. 'Nna Ebeighi Ebi' (Avi-Ad) — nna nke ebeighi ebi, isi mmalite nke ndụ ebeighi ebi. Onweghị eze mmadụ nke ebeighi ebi. Ndị serikara elu a abughi serikara aha — ha na-akọwa ụdị mmadụ a. Otu nwa a mụrụ bụ YHWH n'onwe ya — mkpokọ nke Chineke na mmadụ.

OKU: Aịzaya 9:6 na-akọwa nwa chi — Yeshua, onye bụ Chineke Dị Ike n'ụdị mmadụ.

Mmụọ Ilaịjah — Onye Na-adọpụ Ụzọ Malaki Abịala

NKWUPỤTA: Malakaya 4:5 na-ebu amụma na Ịlaịja ga-alọghachi tupu Mesaya abịa — ma Ịlaịja abịabeghị.

AKWỤKWỌ NSỌ: Malachi 4:5-6 — 'Lee, a ga-eziga gị Elaija onye amụ ihe n'ihu ụbọchị ukwu na ihe siri ike nke Onyenwe anyị. O ga-agbatị obi nna ndị mma nye ụmụ ha, na obi ụmụ ndị ụmụ ha gaa nye nna ha.'

NZAGHACHI: Yeshua kwupụtara n'ụzọ doro anya na Yochanan (John) Onye Na-eme Baptizim bụ mmezu nke Malakaya 4:5: 'ọ bụrụ na unu dị njikere ịnabata ya, ọ bụ Ịlaịja nke ga-abịa' (Matiu 11:14). Yochanan bịara na mmụọ na ike nke Ịlaịja (Luk 1:17) — na-emezu ọrụ ahụ, ọ bụghị na ọ chọrọ ịlọghachi n'ụwa n'ezie. Anjelu Gebrel kọwara ozi Yochanan dịka ịtụgharị 'ọtụtụ n'ime ụmụ Izrel nye Onyenwe anyị Chineke ha... na mmụọ na ike nke Ịlaịja' (Luk 1:16-17).

OKU: Onye nkwusa uzo bịara — Yochanan/John. O doziri uzo maka Yeshua. Ọnọdụ nke Malaki 4 mezuru.

Ilu 30:4 — Ọkpara Chineke Nọ N'AKWụkwọ Nsọ Gị

NKWUPỤTA: Ilu 30:4 bụ naanị ajụjụ mkparịta ụka — ọ bụghị nrụtụ aka banyere Ọkpara Chineke.

AKWỤKWỌ NSỌ: Ilu 30:4 — 'Onye rịgooro n'eluigwe wee rịdakwa? Onye were aka ya chịkọta ifufe? Onye ji akwa kechie mmiri? Onye tọrọ ntọala nsọtụ niile nke ụwa? Gịnị bụ aha ya, gịnịkwa bụ aha nwa ya nwoke? N'ezie ị maara!'

AZỊZA: Proverbs 30:4 jụrụ ajụjụ banyere Chineke na Nwa ya — n'akwụkwọ Hibru. Ahịrịokwu jisiri 'nwa' (ben) — otu okwu a na-eji mara mmekọrịta nna na nwa. Ajụjụ a chere na Nwa Chineke bụ mmadụ dị n'ezie, onye enwere ike ichọpụta. Nke a abughi mkpanaka Trịnitị ziri ụwa ụwa — ọ dị n'akwụkwọ amamihe Hibru n'onwe ya.

OKU: Akwụkwọ Nsọ Hibru n'onwe ya na-ekwu maka Ọkpara Chineke. Aha ya bụ Yeshua.

Nkwupụta Nke Talmud Onwe Ya — Ihe Mgbaàmà Kwusiri N'Afọ 30 AD

NKWUPỤTA: Akwụkwọ ndị Juu egosighị na ihe ọ bụla dị mkpa mere n'oge Yeshua.

AKWỤKWỌ NSỌ: 'Ndị nkuzi anyị kuziri: N'ime afọ iri anọ ikpeazụ tupu mbibi nke Ụlọ Nsọ ahụ, nza adabaghị n'aka nri, eriri uhie ahụ aghọghịkwa ọcha, ìhè nke dị n'ọdịda anyanwụ enwughị... ọnụ ụzọ nke Hekal emegheghịkwa n'onwe ha.' (Talmud Babilọn, Yoma 39b)

AZỊZA: Talmud n'onwe ya dere na 'ot' (ihe ngosi nke ịhụnanya Chineke) kwụsịrị afọ 40 tupu ụlọ Nsọ a gbujuo n'afọ 70 AD — nke bụ kọmaakọ afọ 30 AD, afọ nke ịjụ Yeshua. Isi ọkpa nke Yom Kippur ejighi esi n'aka aka nri (ịhụnanya); eriri uhie na-acha ọbara na-enweghị ike ịgbanwu ọcha (mgbaghara emee site n'ụzọ ọzọ); ụzọ ụlọ Nsọ meghe nwayọ (veịl ahụ dọwara — Matthew 27:51).

OKU: Talmud n'onwe ya dekọrọ na ihe gbanwere na 30 AD. Mgbanwe ahụ bụ ọnwụ mkpuchi mmehie nke Yeshua.

Yeshua Emegharịghị Torah — O Mezuoro Ya

NKWUPUTA: Yeshua kagburu Torah ma kee okpukperechi ohuru, nke di iche na okpukperechi ndi Juu.

AKWỤKWỌ NSỌ: Matthew 5:17-18 — 'Echeghi na m bịara ka m burisie Iwu ma ihe a mụrụ ihe — m ebughi nnụ iji burisie ha ma ka m mezuo ha. N'ezie, m na-agwa unu, ruo mgbe eluigwe na ụwa gapụrụ anya, ọ gaghị adị otu mkpirisi, otu ihe e nye gị, na Iwu 'na-agadị turutu ihe niile zụchapụrụ.'

NZAGHACHI: Yeshua kwuru n'uzo doro anya na o biaghi ikagbu Torah. O kọwara Torah n'uzo ziri ezi — ọ bughi itinyekwu ibu aru dika ndi Farisii, kama ikpughe ebumnobi ya di omimi. O mezuru udiri ndi amuma: O bu nwa aturu nke Ngabiga (1 Ndị Kọrint 5:7); Onye Nchụàjà Ukwu (Ndi Hibru 4:14-16); Ulo Nzuko (Jọn 1:14 — 'biri n'etiti anyi' = 'mara ulo ikwu'); àjà nke Ubọchi Mkpuchi Mmehie (Ndi Hibru 9:25-28).

OKU: Iso Yeshua abughi ịgbakuta okpukperechi ndi Juu — o bu mmezuputa nke ihe Torah na-atụ aka na ya mgbe niile.

Ngalaba Ọhụrụ — Kwọtara Aka Na Ya N'TORAH Gị

NKWUPUTA: Echiche nke Ọgbụgba Ndụ Ọhụrụ bụ ihe ndi Kraist chepụtara.

AKWỤKWỌ NSỌ: Jeremiah 31:31-34 — 'Lee, ụbọchị na-abịa, ọ bụ ama nke Onyenwe anyị, mgbe m ga-emere ọgbụgba ndụ ọhụrụ na ụlọ Izrel... A ga-etinye iwu m n'ime ha, a ga-edewe ya n'obi ha... A ga-aghaghara mmehie ha, a ga-echeghị mmebi ha ọzọ.'

IHU AZỊS: Ndụ Ọhụrụ Ọgbụgba dị na Bible Hebrew — Jeremiah 31:31-34. Jeremiah sịrị na ọ dịghị ka Ọgbụgba Mosaic: 'ọ bụghị ka ọgbụgba m siri mee na nna ha.' Ọ bụ ihe dị n'ime obi ('Aga m etinye iwu m n'ime ha'), ihe ruru ụwa niile ('ha niile ga-amaara m'), na ihe na-adịgide ('Aga m echefu mmehie ha'). Nke a bụ ọgbụgba Yeshua mepere na Nri Ikpeazụ: 'Iko a e weere egwere maka unu bụ ọgbụgba ọhụrụ na ọbara m' (Luke 22:20).

OKU: Ọgbụgba Ndụ Ọhụrụ dị na Torah UNU — Jeremaya 31. Yeshua bụ onye ogbugba ndu nke ọgbụgba ndụ ahụ.

Mmehie Ulo Uka Megide Ndị Juu — Na Yeshua N'ezie

IBUUZỌ: Kedu ka Yeshua nwere ike ịbụ Messiah nke ndị Juu mgbe ndị Kraist emewo ndị Juu ihe ọjọ?

AKWỤKWỌ NSỌ: Ndi Rom 11:1 — 'Ana m ajụ, Chineke ọ jụla ndị ya? Mba o nweghị! N'ihi na mụ onwe m bụ onye Izrel.' Ndi Rom 11:29 — 'N'ihi na onyinye na oku Chineke enweghị mgbanwe.'

IHU AZỊS: Mmehie nke Ndị Ọka Kraist n'ehihie megide ndị Juu bụ eziokwu na a ga-ame mkpe. The Crusades, the Inquisition, itinye mmadụ mma ka ha gbanwee okpukpe, pogroms — ndị a abụghị ihe Yeshua mere. Ha na-arụ ụka na ihe niile ọ kuziri. Yeshua bụ onye Juu. Ndị na-eso ya bụ ndị Juu. Ihe ọdịnaya Ọhụrụ esiri ndị Juu dee ya. Kraist na-akpọ ndị Juu ihe ọjọ apụla na ụkọ nke Yeshua n'onwe ya.

OKWU UKWU: Yeshua n'ezie — onye rabbi nke ndị Juu si Nazareth — hụrụ ndị ya n'anya. Ọ bere anya maka Jerusalem (Luke 19:41). Ọ bịara 'mbụ na ndị Juu, mgbe a, na ndị mba ọzọ' (Romans 1:16). Kewaa Yeshua site na mmehie nke Kraist a guo akụ.

Oku Nke Ikpeazụ — Isireal Nile Ga-anọzọpụta

NKWUPUTA: Ngalaba a na-akpọ ndị Juu ka ha tule Yeshua.

ÁSỤSỤ NSỌ: Romans 11:26 — 'Na n'ụzọ a Israel nile ga-ebi n'ọmụmụ, dị ka e debeere, "Onye mgbapụta ga-abịa site na Zion, ọ ga-ewepụ ihe ọjọ site na Jekọb."' Isaiah 59:20-21.

IHU AZỊS: Nnọrọ ukwu Paul na Romans 9-11 bụ maka ụmụnna ya na ụmụnne ya ndị Juu: 'M nwere nnukwu ihe ụjọ na ịda ara n'obi n'obi m. N'ihi na m nwere ike ịkwù na m n'onwe m ga-ewepụ site na Kraist maka ụmụnna m, maka ndị nwere mmụọ m site n'ụbọchị ahụ' (Romans 9:2-3). Paul ebighị n'azụ na kenye onwe ya ndị Juu — ọ hụrụ ka ọ zụlitere n'Yeshua. 'Ọmụmụ sịrị na ndị Juu' (John 4:22).

OKU: Yeshua abughi Chineke ndi mba ozo nke ndi Juu nwekwara ike inabata. O bu Mesaia ndi Juu — Eze nke Israel n'onwe ya.

Nọmba 21 — Agwọ Ọbara Ọbara Dị Ka Ụdị Mesaya

NKWUPUTA: Agwo ọla a bu ihe mere n'akụkọ ihe mere eme — ọ bụghị amụma.

ÁSỤSỤ NSỌ: Numbers 21:8-9 — 'Onyenwe anyị sịrị Mosis, "Mee oke agwọ na-ere na ọkụ ma tọọ ya n'osisi, mma onye agwọ na-atu ya, mgbe ọ hụ ya, ga-adị ndụ."' John 3:14-15 — 'Na dịka Mosis bulitere oke agwọ na ọzara ahụ, ọ dị mkpa na A na-ebu Nwa Mmadụ elupụ, ka onye nke kwere ekwere n'ya nwee ndụ ebighi ebi.'

NZAGHACHI: Yeshua n'onwe ya kpọpụtara agwo ọla ahụ dị ka ụdị nke mkpọgide ya n'obe (Jọn 3:14-15). Nhazi ahụ yiri ibe ya: Ndị agwo tara (ndị mmehie) lere anya n'agwo ọla nke e buliri elu n'osisi (kwere na Mesaia nke e buliri elu) ma dị ndụ (nwetara ndụ ebighi ebi). Ụdị ịgụ ihe a dị n'Akwụkwọ Nsọ Hibru — Yeshua n'onwe ya kpọpụtara njikọ ahụ.

OKU: Torah n'onwe ya nwere onyinyo nke Mesaia. Ọnụọgụgụ 21 bụ otu n'ime ha — na-atụ aka n'onye ahụ e buliri elu n'obe maka ọgwụgwọ anyị.

Jenesis 22 — Akedah Na-egosi Atụrụ Chineke Nyere Onwe Ya

NKWUPUTA: Akedah (ike Aịzik) bụ banyere okwukwe Abraham — ọ bụghị amụma banyere Mesaia.

ÁSỤSỤ NSỌ: Genesis 22:8 — 'Ebraham sịrị, "Chineke ga-eme ihe maka onwe ya, oke atụrụ maka aja igbé, nwam."' Genesis 22:14 — 'Ya mere Ebraham kpọrọ aha nke ebe ahụ, "Onyenwe anyị ga-eme ihe"; dị ka a sịrị ka ụbọchị taa, "N'ugwu Onyenwe anyị ka a na-eme ihe."'

AZỊZA: Akedah nwere ọtụtụ ihe na-egosi Kraist: (1) Nwa nwoke Abram hụrụ n'anya a nyere aja — dị ka nwa nwoke YHWH hụrụ n'anya a nyere aja. (2) Aịzak búrụ́ nsi — dị ka Yeshua búrụ́ àkwụ. (3) 'N'ugwu nke Chineke a ga-achọta' — Moraia bụ Jerusalem. (4) 'Chineke ga-achọta nwa atụrụ maka onwe ya' — Chineke onwe ya na-achọta aja, ọ bụghị mmadụ. Ram nke pụtara bụ onye gọnị — mana Abram lere anya na onye gọnị ebighi ebi.

OKU: Akedah nọ na-atụ aka n'ihu na Yeshua — Nwa Atụrụ nke Chineke nyere n'ugwu Onyenwe anyị.

Elu-Ọna — Ihe Nile Na-egosi Yeshua

NKWUPUTA: Ngabiga bụ banyere Ọpụpụ — ọ bụghị banyere Mesaia.

AKWỤKWỌ NSỌ: Exodus 12:3,7,13 — 'Weere nwa atụrụ... tinyuo ọbara n'ụzọ ụlọ na n'elu ụzọ... mgbe m hụ ọbara, aga m agafe gị.'

AZỊZA: Ịjiji Paska nwere ihe na-egosi Yeshua: (1) Nwa atụrụ a ga-adị ọ dị mma (Exodus 12:5) — Yeshua enweghị mmehie (1 Pita 1:19). (2) A ga-emeghị ka ọnụ ọ bụ ka e mebie (Exodus 12:46) — E meghị ka ọnụ ọ bụ Yeshua ka e mebie (John 19:33,36). (3) Ọbara na-azọ na ọnwụ — Ọbara Yeshua na-azọ na ọnwụ ebighi ebi. (4) E gbapụrụ Yeshua n'ụkwụ na oge Paska — 'Kraist, nwa atụrụ Paska anyị, a nyefere ya' (1 Korentịanz 5:7).

OKU: Ememme Ngabiga na-atụ aka mgbe niile n'ihu gaa n'Atụrụ Ngabiga kachasị ukwuu — Yeshua.

Ngọzi Nke Aarọn — Kpọọ YHWH Atọ

NKWUPỤTA: Ngọzi Aaron bụ naanị ngọzi ndị nchụaja — ọ bụghị nke Atọ n'Otu.

AKWỤKWỌ NSỌ: Ọnụ Ọgụgụ 6:24-26 — 'Ka ONYENWE ANYI gọzie gị ma chekwaa gị; ka ONYENWE ANYI mee ka ihu ya nwukwasị gị ma mee gị ebere; ka ONYENWE ANYI welie ihu ya n'ebe ị nọ ma nye gị udo.'

NZAGHACHI: Ngọzi Aaron na-akpọku YHWH ugboro atọ — nkpọku dị iche iche atọ nke aha nsọ ahụ. Ndị ọkachamara ihe omimi ndị Juu ghọtara na usoro atọ a dị mkpa. Ọ bụ ezie na nke a adịghị 'egosi' Atọ n'Otu n'ụzọ doro anya, ọ na-egosipụta usoro dị n'Akwụkwọ Nsọ Hibru nke ịdị ọtụtụ-na-ịdị otu nke Chineke. Agba Ọhụrụ na-ekpughe usoro a n'ụzọ zuru ezu: Nna, Ọkpara, na Mmụọ Nsọ — otu Chineke nke Israel.

OKU: Nkpọku ugboro atọ nke YHWH n'ime ngọzi Israel natara ihe ruru afọ 3,500 na-egosipụta ọdịdị Atọ n'Otu nke Chineke nke Abraham, Aịzik, na Jekọb.

Akwụkwọ E Kpọchiri Nke Rabbi Yitzhak Kaduri

NKWUPỤTA: Ọ dịghị onye raba a na-akwanyere ugwu ga-amata Yeshua dị ka Mesaya ahụ.

AKWỤKWỌ NSỌ: Amamihe 2:41 — 'Ya mere, ndị nwetara okwu ya tụgharịa n'ụbọchị ahụ, ihe ruru puku atọ n'ụnụ-amụ ka a tinyebịara ya.' (Ndị Jew puku atọ kwere na Yeshua n'ụbọchị Pentikost — ụbọchị ole na ole mgbe e gbapụrụ ya.)

AZỊZA: Rabbi Yitzhak Kaduri (1898-2006), otu n'ime ndị Rabbi Kabbala kacha mma n'ọrụ n'ikpeazụ narị afọ nke 20, hapụ akwụkwọ akụkọ banyere nke ekekọ otu afọ tupu ọnwụ ya. Akwụkwọ ahụ, a kpughe ya na 2007, gosi Messaia bụ Yeshua (site na ihe ụkwu Hebrew. Ndị na-eso ụzọ ya rịgoro na ọ bụ eziokwu — mana akwụkwọ ahụ dị. Karịsịa, ọtụtụ ndị Jew na-eso Messaia hụ Yeshua dị ka ha Messaia ka na-anọ ndu nke mmadụ ndị Jew.

IKIKPE: Ndị Jew karịa na ndị ozọ na-akwere Yeshua dị ka Messaia taa karịa n'ụbọchị ọ bụla site na narị afọ nke mbu. Ụlọ azụ na-amalite.

Isa 53:10-12 — Onye Ọrụ Nwụọ Wee Hụ Ụmụ Ya

NKWUPỤTA: Aịzaya 53 na-ejedebe n'ọnwụ — e nweghị mbilite n'ọnwụ.

AKWỤKWỌ NSỌ: Isaiah 53:10-11 — 'Otú ọ dị, ọ bụ ihe Chineke chọrọ ịma ya ụje; o nyefere ya ihe amamihe; mgbe mkpụrụ obi ya na-eme aja maka mmehie, ọ ga-ahụ na-amụ ya; ọ ga-agbatịnwu ụbọchị— Mechie amamihe ya, ọ ga-ahụ ma jụ afọ.'

AZỊZA: Isaiah 53:10 nwere ụka mma: ohu ahụ nwụọ (53:8-9) wee 'ọ ga-ahụ na-amụ ya' na 'ọ ga-agbatịnwu ụbọchị.' I nweghi ike ihụ na-amụ gi tupu ọnwụ ma o nataghị ọnwụ. Obi ohu ahụ na-eme aja maka mmehie (nwụọ) wee — mgbe ọnwụ a gachaa — ọ 'ga-ahụ na-amụ ya' na 'jụ afọ.' Nke a bụ elu site n'ụkwu Hebrew onwe ya.

OKU: Aizaya 53 bu amuma banyere ma onwu ma mbilite n'onwu nke Mesaya. Yeshua mezuru ha abuo.

Yom Kippur na Onye Isi Ụlọ Nsọ Nke Ebigh'ebi

NKWUPUTA: N'enweghi Ulo Nso, anyi enweghi uzo mkpuchi mmehie — Yom Kippur adighi zuru oke.

AKWỤKWỌ NSỌ: Leviticus 16:15-16 — 'Mgbe ahụ, ọ ga-egbu nnụ na-aru ọmụụmụ maka ndị mmadụ wee webata ọbara ya n'ime ihe mkpuchi ahụ... otu a ka ọ ga-eme ka ịkpa ọkụ dị mma maka ebe Nsọ ahụ.'

OTU A KA A ZARA YA: Yom Kippur chọrọ: Onyendu nchịkwa, Ụlọ Chineke, ọbara anụmanụ. Kemgbe afọ 70 AD, ọ dịghị nke a dị. Hebrews (edere tupu afọ 70 AD) na-egosi na Yeshua bụ Onyendu nchịkwa na-adị mgbe niile nke nwere n'aka ọbara nke ya n'Ụlọ Chineke nke eluigwe — otu oge tupu. Yom Kippur bụ onyinyo; imolite Yeshua bụ eziokwu. 'O banye otu oge tupu n'ime ebe Nsọ ahụ, ọ bụ na ọ banyeghi site na ọbara mkpali na mkpali kọ na ọbara nke ya kwe achacha, nke mere na o weere n'aka mgbapụ ebighi ebi' (Hebrews 9:12).

OKU: Yom Kippur enwetara aziza ya na Yeshua — Onyeisi Nchuo-aja nke ebighi ebi nke mezuru mkpuchi mmehie nke ebighi ebi.

Baibul Hibru Nile Na-egosi Yeshua — Ụzọ Ya

NKWUPUTA: Akwukwo Nso Hibru zuru oke n'ime onwe ya — o choghi Agba Ohuru.

AKWUKWO NSO: Luk 24:27 — 'Ma malite na Mosis na ndi amuma nile, o [Yeshua] kowerere ha n'Akwukwo Nso nile ihe nile banyere onwe ya.'

NZAGHACHI: Uzo nile nke Akwukwo Nso Hibru n'atu aka n'ihu: Ulo Ikwu n'atu aka na Yeshua (Jon 1:14). Usoro aja n'atu aka na Yeshua (Ndi Hibru 10:1). Onyeisi Nchuo-aja n'atu aka na Yeshua (Ndi Hibru 4:14-16). Nwa aturu Ngabiga n'atu aka na Yeshua (1 Ndi Korint 5:7). Ogbugba ndu Abraham n'atu aka na Yeshua (Ndi Galeshia 3:16). Alachi-eze Devid n'atu aka na Yeshua (Luk 1:32-33). Ndi amuma n'atu aka na Yeshua (Aizaya 53; Daniel 9; Maika 5:2).

OKU: Akwukwo Nso Hibru ezughi oke ma ewepughi Mesaya ya. Yeshua bu imezu ihe Torah, Ndi Amuma, na Ihe Ederede n'atu aka na ya.

Mmehie Ulo Uka Megide Ndị Juu — A Nababatara

NKWUPỤTA: Kedu ka ndi Juu ga-esi tukwasi obi na Mesaya nke ndi na-eso uzo ya kpagburu ha?

AKWỤKWỌ NSỌ: Romans 11:28-29 — 'Maka ozi ọma ahụ, ha bụ ọjọ ihe maka ebe gị. Mana maka nhọrọ, ha bụ ndị a hụrụ n'anya maka aha nna ha. N'ihi na onyinyo na akpọ Chineke adịghị aha nke ọ garụ.'

NZAGHACHI: Nmehie nke Iso Uka Kraist nke ulo oru megide ndi Juu bu ihe n'ezie, nke edere ede, na nke a pughikwa ichota ngbaghara ya. Ha na-emebi ozizi doro anya nke Yeshua na nke ndi ozi. Ma a garaghi eji nmehie nke ndi kwuru na ha na-eso ya ma na-enupu isi nye ya kpee Yeshua ikpe. Yeshua n'onwe ya bu onye Juu, huru ndi ya n'anya, ma kwaa akwa maka Jerusalem. Ndi ozi bu ndi Juu. Agba Ohuru bu ndi Juu dere ya.

OKU: Kewapu Yeshua na nmehie nke Iso Uka Kraist nke ulo oru. Kpee ya ikpe site na ndu ya, ozizi ya, onwu ya, na mbilite n'onwu ya — obughi site na odida nke ndi kwuru na ha bu nke ya.

Oku Nke Ikpeazụ — Mesaya Gị Na-akpọ Gị La Ụlọ

NKWUPỤTA: Nke a bu oku nye onye Juu obula ka o tule Yeshua.

AKWỤKWỌ NSỌ: Isaiah 11:12 — 'Ọ ga-eme ka ihe ịmata mma bilitere maka mba ndị ọzọ ma zutuo ndị Israel nke na-apụ, ma na-aba ndị Judah nke na-gara n'ebe niile nke ala. Romans 11:26 — 'Ma ọ bụ na n'ụzọ a, Israel nile ga-eze okwu okwu.'

OTU A KA A ZARA YA: Yeshua abụghị chi mba ọzọ. Ọ bụ Mesaya nke ndị Jew — amụrụ nke Miriam, zukọ na Nazareth, nwa ọkụkụ n'ụbọchị nke asatọ, bar mitzvahed, na-asị Hebrew na Aramaic, nwere Passover, Sabat, Hanukkah, na Sukkot. Ọ nwụrụ dịka imolite Passover. Ọ sịrị elu n'ụbọchị gara ụbọchị Sabat. Ọ rigoro n'ihu nke ndị ụmụ akwụkwọ ndị Jew. Ọ ga-alọta dịka Eze nke Israel. Iso Yeshua abụghị ịpụ Jewish — ọ bụ ịbịa n'ihe nke Jewish na-egosi mgbe nile.

OKU: Mesaya gi bu Yeshua. O na-akpo gi ka i lota. Ogbugba ndu nke Abraham, Isaac, na Jacob mezuru n'ime ya.

Nkwụsị Okwu

Yeshua (Jesus) bụ Mesaya nke ndị Jew nke ndị amụma Hebrew kwubiri. Isaiah 53, Daniel 9, Psalm 22, Micah 5:2, Zechariah 12:10 — ihe ndị a nke afo ochie ga-eme na Yeshua naanị. Ịkpa ọkụ dị mma nke Torah kwuru ka emee otu oge tupu na imolite nke ya. Iso Yeshua abụghị imebi Judaism — ọ bụ ịbịa n'okwu nke mma kachasị nke Torah na-egosi mgbe nile.

Want to go deeper? Download the Kingdom Arena app and study these biblical truths through interactive flashcards, quizzes, and challenges.

Download Kingdom Arena →